ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਜਾਰੀ ਲੜੀ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ-4 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਦੇਪੱਤਰਕਾਰ ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਖਾਸ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਦਬਦਬੇ ਦੀ ਢਹਿ ਰਹੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਭਰ ਰਹੇ ਬਹੁ-ਧਰੂਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਭਾਗ ਮੌਜੂਦਾ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਆਲਮੀ ਤਾਕਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਤੱਕ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਐਪੀਸੋਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ:
ਸਾਇਕਸ-ਪੀਕੋ ਸਮਝੌਤਾ (1916)
ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਰਾਜਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਕੌਮੀ, ਕਬਾਇਲੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤੁਰਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਹੱਦੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਬਾਕੀ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
ਬੈਲਫੋਰ ਘੋਸ਼ਣਾ (1917) ਅਤੇ ਰੋਥਸਚਾਈਲਡ ਸੰਬੰਧ
ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਦਲੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਇੱਕ “ਯਹੂਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਰ” ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ 6% ਸੀ।
ਪੱਛਮੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਮਾਡਲ
ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਮਾਡਲ — ਜੋ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਵੈਸਟਫੇਲੀਆ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਉਭਰਿਆ — ਕਿਵੇਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ “ਸਲਾਈਸਿੰਗ ਨੀਤੀ” ਅਤੇ “ਗ੍ਰੇਟਰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ”
ਡਾ. ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਤਰੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੰਬੀ ਰਣਨੀਤੀ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ “ਗ੍ਰੇਟਰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ” ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤਾਂ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ
ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗਠਜੋੜਾਂ ਹੇਠ ਫਸੀਆਂ ਇਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਗਾਜ਼ਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ’ਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੈਕਸ ਅਮਰੀਕਾਨਾ ਦਾ ਅੰਤ
ਕਿਉਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ “ਅਮਰੀਕੀ ਸਦੀ” ਦਾ ਦੌਰ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਠਜੋੜ
ਅਮਰੀਕੀ ਦਬਦਬੇ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਤਾਕਤੀ ਖਾਲੀਪਣ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਾਣੋ ਕਿਵੇਂ ਚੀਨ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਇਸ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸਉਦੀ ਅਰਬ ਅਤੇ ਕਤਰ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਨਵੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਠਜੋੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਪਰੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖੋ।
