ਇਸ ਵਖਿਆਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਜ਼ੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲੋਕਾਈ ਪੱਖੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਰਗ ਸੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ (ਅਕਾਲ ਤਖਤ) ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਜਿਹਨਾ ਦੀ ਫੌਜੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜੀ ਗਿਣਤੀ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਅਕਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਹੱਲ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੰਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੇਠ ਪਵਾਏ ਸਨ।
ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਖਿਆਨ ਆਪ ਸੁਣ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿਓ ਜੀ।